Bełsznica, 2026-02-25
Wielkopolski Wojewódzki Konserwator Zabytków
ul. Gołębia 2, 61-834 Poznań
WNIOSEK
o wpis do rejestru zabytków nieruchomych
oraz o zastosowanie środków zabezpieczających
Działając w imieniu Towarzystwa Entuzjastów Kolei z siedzibą w Wodzisławiu Śląskim, przy ul. Młodzieżowej 300k, kod pocztowy 44-373, posiadającego status Organizacji Pożytku Publicznego, (dalej: TEK), na podstawie §7 lit. d Statutu TEK, a także na podstawie art.31 §1 Kodeksu postępowania administracyjnego w związku z art. 6 ust. 1 pkt 1 lit. c oraz e, art. 7 pkt 1, art. 9 ust. 1 oraz art. 10a Ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (dalej: Ustawa), oraz art. 12 § 1 i art. 35 § 1 k.p.a. wnosimy o:
Wszczęcie z urzędu postępowania administracyjnego w sprawie wpisania do rejestru zabytków nieruchomych Województwa Wielkopolskiego:
Zespołu zabudowy stacji kolejowej Nowawieś Mochy,
zlokalizowanego na terenie miejscowości Nowa Wieś, obejmującego:
a) dwie rogatki mechaniczne, wyposażone w siatki wiszące, zabezpieczające przejazd kolejowy w ciągu ul. Łąkowej, wraz z windą rogatkową, zlokalizowaną przy nastawni wykonawczej NM1,
b) dwie rogatki mechaniczne, zabezpieczające przejazd kolejowy w ciągu ul. Polnej, wraz z windą rogatkową, wyposażoną we wskaźnik położenia drąga, zlokalizowaną przy dworcu kolejowym,
c) budynek stacyjny wraz z nastawnią dysponującą NM z wyposażeniem, w tym czynne elektromechaniczne urządzenia sterowania i zabezpieczania ruchu kolejowego (w szczególności kompletna ława nastawcza z dźwigniami zwrotnicowymi i semaforowymi, aparat blokowy i powtarzaczami sygnałów semaforowych), magazynem towarowym oraz poczekalnią,
d) nastawnię wykonawczą NM1 wraz z wyposażeniem, w tym czynne elektromechaniczne urządzenia sterowania i zabezpieczania ruchu kolejowego (w szczególności kompletna ława nastawcza z dźwigniami zwrotnicowymi i semaforowymi oraz aparat blokowy),
e) semafory kształtowe oraz tarcze ostrzegawcze kształtowe wraz z infrastrukturą sterującą, w tym naprężacze zewnętrzne, znajdujące się w obrębie przedmiotowej stacji oraz wjazdu na tę stację, tj. semafory A, B, C, D, E, F, G, H oraz tarcze ToC, ToF,
dalej jako Obiekt.
Niezwłoczne zastosowanie środków zabezpieczających na podstawie art. 10a Ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, do czasu prawomocnego zakończenia postępowania w sprawie wpisania do rejestru zabytków, w szczególności poprzez:
a) wstrzymanie wszelkich prac modernizacyjnych, rozbiórkowych lub demontażowych, w szczególności dotyczących:
b) zakaz demontażu, usunięcia lub zniszczenia wskazanych urządzeń i elementów infrastruktury kolejowej,
c) zobowiązanie PKP PLK S.A. jako właściciela Obiektu, do uzgadniania z Wielkopolskim Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków wszelkich dalszych działań mogących mieć wpływ na substancję, wygląd i integralność Obiektu.
Podjęcia powyższych czynności bez zbędnej zwłoki i w możliwie najkrótszym terminie, z uwagi na istnienie bezpośredniego zagrożenia nieodwracalnej utraty przedmiotu ochrony ze względu na zaawansowane prace modernizacyjne.
Zespół zabudowy stacji kolejowej Nowawieś Mochy stanowi kompletny i autentyczny zespół infrastruktury kolejowej, dokumentujący rozwój systemów sterowania ruchem kolejowym. Obiekt ten spełnia przesłanki uznania go za zabytek w rozumieniu art. 3 pkt 1 Ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, posiadając istotną wartość historyczną, naukową i techniczną ze względu na swoją kompletność i nienaruszony stan pod względem modernizacji. Stanowi on zarówno zespół obiektów budowlanych, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 1 lit. c Ustawy, jak i unikatowe wytwory techniki w rozumieniu art. 6 ust. 1 pkt 1 lit. e Ustawy, zachowane w oryginalnym układzie funkcjonalnym. Właściwa ochrona kompletnego Obiektu, stanowiącego świadectwo minionej epoki, jako integralnego zespołu budynków i urządzeń, o których mowa w pkt. 1 niniejszego pisma, istotnie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną.
Stacja Nowawieś Mochy (poprzednie nazwy Neudorf-Mauche, Deutschendorf, Mühlenneudorf) została urządzona na otwieranej etapami w latach 1885 – 1899 linii kolejowej Leszno – Gorzów Wielkopolski). Otwarcie stacji nastąpiło w dniu 1 grudnia 1895 roku wraz z odcinkiem tej linii z Błotnicy do Wolsztyna. Budynki stacyjne istnieją od tego czasu w stanie co do zasady niezmienionym, poza wymianą okien na nowe. Pomieszczenie dyżurnego ruchu w budynku dworca ogrzewane jest z wykorzystaniem pieca kaflowego. Zachowane na stacji urządzenia sterowania i zabezpieczenia ruchu kolejowego pochodzą z lat 60-tych XX wieku, w wyniku wymiany ich na znormalizowane. Tego rodzaju rozwiązania techniczne są obecnie systematycznie wycofywane z eksploatacji i zastępowane nowoczesnymi urządzeniami, w wyniku czego liczba zachowanych (w szczególności niezmienionych) i czynnych przykładów tego typu infrastruktury ulega stałemu zmniejszeniu.
Na podkreślenie zasługuje szczególnie pilna potrzeba zachowania rogatek mechanicznych zlokalizowanych w obrębie nastawni wykonawczej NM1, wyposażonych w siatki wiszące, są jedynymi w Polsce zachowanymi czynnymi urządzeniami tego typu. Ich zachowanie w oryginalnej lokalizacji i układzie funkcjonalnym ma kluczowe znaczenie z punktu widzenia ochrony dziedzictwa techniki kolejowej i posiada wartość unikatową w skali kraju.
Jednocześnie właściciel obiektu prowadzi w zaawansowanym stopniu prace modernizacyjne infrastruktury kolejowej w obrębie stacji, w ramach których dokonano montażu nowych urządzeń rogatkowych na obu przejazdach kolejowych oraz nowych semaforów świetlnych. Według posiadanych przez TEK informacji oraz wieloletnich obserwacji prac modernizacyjnych wynika, iż historyczne urządzenia sterowania ruchem kolejowym, które nie są objęte ochroną konserwatorską, podlegają demontażowi i złomowaniu. Do niedawna na terenie Polski znajdowały się jeszcze jedne rogatki mechaniczne wyposażone w siatki wiszące, zlokalizowane na sąsiedniej stacji Błotnica, jednak w ubiegłym roku zostały one bezpowrotnie zdemontowane i wymienione na nowoczesne urządzenia. Mając na uwadze powyższe, rogatki mechaniczne na stacji Nowawieś Mochy, wymienione w pkt 1) lit. a) niniejszego pisma, stanowią bez wątpienia unikat w skali kraju i zasadnym jest podjęcie natychmiastowych działań mających na celu ich zachowanie w niezmienionej postaci.
Powyższe okoliczności wskazują na realne, bezpośrednie i nieodwracalne zagrożenie utraty przedmiotowych urządzeń, co uzasadnia pilne i niezwłoczne zastosowanie środków zabezpieczających, o których mowa w art. 10a Ustawy, w następstwie wszczęcia postępowania w sprawie wpisu do rejestru zabytków.
Wniosek o przyspieszenie jest uzasadniony faktem prowadzenia przez właściciela obiektu zaawansowanych prac modernizacyjnych, które – zgodnie z dotychczasową praktyką – skutkują demontażem i złomowaniem historycznych urządzeń sterowania ruchem kolejowym nieobjętych ochroną konserwatorską. W tych okolicznościach każdy upływ czasu zwiększa ryzyko trwałego zniszczenia unikatowych elementów dziedzictwa techniki oraz naruszenia integralności zespołu zabudowy stacji wchodzącego w skład Obiektu.
Według obecnej wiedzy TEK właściciel planuje oddanie do użytkowania nowych urządzeń w pierwszych dniach marca 2026. Z tego powodu konieczne jest pilne wszczęcie postępowania administracyjnego w przedmiotowej sprawie oraz natychmiastowe zawiadomienie o tym fakcie Stron, w celu uchronienia przed zniszczeniem unikatowego przedmiotu niniejszego wniosku. Według doświadczenia TEK po oddaniu do użytkowania nowych urządzeń, natychmiast zostanie przeprowadzona likwidacja starych.
Należy zauważyć, że większość prac modernizacyjnych na obecnym etapie realizowana jest poprzez zainstalowanie nowych urządzeń sterowania ruchem kolejowym obok istniejących, historycznych urządzeń, przy praktycznie niewielkiej ingerencji w ich substancję. W związku z tym, możliwe jest pozostawienie historycznych urządzeń bez ich likwidowania, bez wpływu na instalację nowych urządzeń, co umożliwiają stosowne przepisy i instrukcje obowiązujące w PKP Polskie Linie Kolejowe S.A. Przykładowo, pozostawione historyczne semafory i tarcze ostrzegawcze mogłyby zostać oznakowane wskaźnikami kasowania W31, a dźwignie nastawcze, służące do podawania na nich sygnałów, zabezpieczone klinami zastawczymi, dodatkowo uniemożliwiającymi przypadkowe przełożenie tych dźwigni. Podkreślamy, że skrzynki elektryczne służące do sterowania semaforami świetlnymi zostały już zabudowane przy aparatach blokowych, co nie wymagało demontażu używanych dotychczas dźwigni na ławach nastawczych w nastawniach NM i NM1. W przypadku wszystkich rogatek mechanicznych rekomendujemy rozwiązanie polegające ich przeniesieniu bez ingerencji w substancję i wyeksponowanie wraz z napędem w innym, bezpiecznym miejscu [choć można też wyobrazić sobie zamontowanie elektrycznego napędu w miejsce korb poruszanych siłami dróżnika i dalsze ich użytkowanie – dopisek inżyniera]. Najbardziej zgodny z pierwotną funkcją sposób ich wyeksponowania byłby w pozycji zamkniętej, wyłącznie poprzez obrócenie koziołków na których się one znajdują i ustawienie wzdłuż drogi. Rozwiązanie to pozwoliłoby na zachowanie zespołu stacji kolejowej w możliwie najbardziej niezmienionej formie.
W celu umotywowania niniejszego wniosku TEK przywołuje stan faktyczny zespołu stacji kolejowej Szydłów (woj. opolskie, pow. opolski, gm. Tułowice), wpisanego do ewidencji zabytków (nr NID: PL.1.9.ZIPOZ.NID_N_16_ZE.7914). W wyniku objęcia ochroną konserwatorską udało się zachować historyczne urządzenia sterowania ruchem kolejowym, i stosownie oznakować je zgodnie z przepisami obowiązującymi w PKP Polskie Linie Kolejowe. Na podstawie przykładu stacji Szydłów podkreślamy, że wykonanie prac modernizacyjnych, polegających m.in. na zabudowie nowych semaforów świetlnych nie wykluczało możliwości zachowania istniejących urządzeń.
Na wypadek, gdyby w przedmiocie jakiejkolwiek części Obiektu, toczyło się odrębne postępowanie w sprawie wpisania do rejestru zabytków, wnosimy o objęcie ochroną konserwatorską pozostałych części zespołu Obiektu, wymienionych w pkt. 1 niniejszego pisma.
Cele statutowe Towarzystwa Entuzjastow Kolei, określone w § 7 Statutu TEK, obejmują ochronę i dokumentowanie dziedzictwa techniki, w tym zabytków kolejnictwa, co w pełni uzasadnia wystąpienie organizacji społecznej z niniejszym wnioskiem na podstawie art. 31 § 1 k.p.a., w sprawie dotyczącej praw właścicielskich PKP PLK S.A. jako osoby prawnej.
Mając powyższe na uwadze, wnosimy jak na wstępie w celu zapobieżenia nieodwracalnej utracie unikatowych zabytków techniki kolejowej, obejmujących Zespół zabudowy stacji kolejowej Nowawieś Mochy.
Opracował: Maciej Fabich, tel. .., mail: ..
Za Zarząd TEK Jan Psota
Załączniki:
